ايمني در شهر پايدار : مديريت بحران در  تهران

دكتر محسن ابراهيمي ـ  دكتر وحيد حسيني جناب

مركز مديريت بحران شهر تهران (دبيرخانه طرح جامع مديريت بحران شهر تهران)

همه ساله حوادث متعددي از جمله زلزله و سيل در گوشه و كنار كشورمان به وقوع مي پيوندد كه با خسارات مالي و جاني زيادي همراه است. همچنين هزاران انسان در جهان در جريان وقوع بلاياي طبيعي جان خود را از دست مي‌دهند و صدها هزار نفر مجروح مي‌شوند و شمار بسياري نيز خانه و كاشانه خود را از دست مي‌دهند. علاوه بر اين حوادث ناشي از پيشرفت‌هاي فن‌آوري جديد نيز جان انسان‌ها را تهديد مي‌كند. چنانكه گفته مي‌شود با وجود كاهش چشمگير شاخص مرگ و مير ناشي از انواع بيماري‌ها و پيشرفت‌هاي به دست آمده در زمينه بهداشت فردي و عمومي، اينك انسان‌ها بيشتر جان خود را در جريان بلاياي طبيعي و حوادثي مانند تصادفات رانندگي، سقوط هواپيما و آلودگي زيست محيطي از دست مي‌دهند. واقعيت آن است كه ايران در اين ميان جزو كشورهاي پرخطر و حادثه‌خيز دنيا قرار دارد كه مي توان به طور شاخص به خطر وقوع زلزله و حوادث رانندگي بيشمار اشاره كرد.

در سال‌هاي اخير ايمن‌سازي شهرهاي كشور در برابر حوادث و سوانح غيرمترقبه مورد توجه قرار گرفته است. مديريت شهري در سرتاسر كشور ناگزير است براي كاهش اثرات بلاياي طبيعي در شهرها، از كارايي بسيار بالايي برخوردار باشد و آن را با گذشت زمان افزايش دهد؛ همچنين، همواره روش‌هاي مديريت و فناوري‌هاي موجود را به ويژه در مورد ايمن‌سازي خدمات تأسيسات و ساختمانهاي شهر بهبود بخشد و به هنگام نمايد.

با توجه به نتايج پژوهشهاي مربوط به كيفيت زندگي در كشورهاي گوناگون، عوامل ”سعادت انسان“ را مي‌توان در سه عامل جامع زير خلاصه نمود:

(1)   احساس امنيت،

(2)   احساس اجتماعي نمودن،

(3)   احساس احترام به خود.

اين سه عامل جامع كه‌ نيازهاي اساسي جوامع بشري مي‌باشند، به عنوان ”مثلث سعادت بشر“ بيان شده‌اند.

در مديريت شهري، سه عامل فوق‌ را مي‌توان به صورت زير شكافت:

احساس وجود ايمني و امنيت براي شهروندان،

احساس برخورداري از امكان برقراري ارتباط با ديگران و انجام فعاليت‌هاي اجتماعي با مشاركت ساير شهروندان،

احساس مشاركت در امور اجتماعي و شهري و با اهميت بودن نظرات و خواسته‌هاي شهروندان.

ايمن‌سازي شهرها، افزايش كارايي روش‌هاي مقابله با بلاياي طبيعي و ايمن‌سازي شهري را ضرورت بخشيده است. بنابراين آشكار است كه پژوهش‌هاي كاربردي در امور مربوط به ايمن‌سازي شهرها در برابر بلاياي طبيعي سبب افزايش ابتكارات در طراحي‌ها و يافتن بهترين سياست‌ها و كارآترين و با صرفه‌ترين روش‌ها و و فناوري‌ها خواهد شد.

براي دستيابي به اين هدف، گنجاندن برنامه‌هاي كاهش آسيب‌پذيري شهروندان و جامعه كه در معرض مخاطرات و بلاياي طبيعي هستند در طرح‌هاي توسعه شهري ضرورت دارد. در حقيقت، حفاظت از جان و مال مردم، گنجينه‌هاي دانش و مهارت‌هاي موجود، ابزار توليدي و صنعتي و تأسيسات و خدمات شهري در مقابل اثرات بلاياي طبيعي، بايد بخش جداناپذيري از طرح‌هاي آمايش كشور و مديريت شهري قلمداد گردند.

چگونگي ايجاد احساس ايمني و امنيت در شهر

1-    جلوگيري از فجايع ناشي از بلاياي طبيعي و حوادث غيرمترقبه انسان ساز، مانند زلزله، خشكسالي، سيل، جنگ، آتش‌سوزي، انفجار، مواد شيميايي، آلودگي هوا، و غيره.

2-    ايمني ترافيك سواره و پياده براي تمامي افراد در سنين و شرايط گوناگون زندگي، شامل كودكان، سالمندان، و معلولان.

3-    احساس امنيت در برابر فاجعه: وجود سيستم مديريت بحران در مديريت شهري، دفاع غير عامل، پناهگاه، و تسهيلات امداد رساني.

4-    تأمين تأسيسات بهداشتي و درماني در دسترس همه و در فواصل مناسب.

5-    تأمين نيازهاي اساسي انسان، شامل آب،‌ انرژي، مسكن، و مواد غذايي.

6-    كاهش آلودگي هوا، صدا و منظره.

7-    امكان دسترسي سريع به دوستان و نزديكان: ارتباط خوب و مناسب از طريق راه‌ها و وسايل مخابراتي.

اين نيازها را مي‌توان به عنوان خدمات شهري مورد نياز شهروندان به صورت زير عرضه نمود:

الف) پيش‌گيري و جلوگيري از فجايع ناشي از بلاياي طبيعي و حوادث غيرمترقبه انسان‌ساز:

§        پيش‌گيري و جلوگيري از فجايع ناشي از زلزله با ساختن بناهاي مقاوم در برابر زلزله و ساير اقدامات لازم،

§        پيش‌گيري و جلوگيري از حوادث ناشي از سيل با ساختن سازه‌هاي مناسب دفع سيلاب و ساير اقدامات لازم،

§        پيش‌گيري و جلوگيري از حوادث ناشي از جنگ و بمباران با ساختن پناهگاهها و ساير اقدامات لازم،

§        پيش‌گيري و جلوگيري از فجايع ناشي از آتش‌سوزي با ايجاد تأسيسات شهري مقاوم در برابر آتش‌سوزي و ساير اقدامات لازم،

§        جلوگيري از حوادث ناشي از طوفان و ساير حوادث با ايجاد ساختمانهاي مقاوم و ساير اقدامات لازم.

ب) ايجاد ايمني ترافيك سواره و پياده براي تمامي افراد در سنين و شرايط گوناگون زندگي، شامل كودكان، سالمندان و معلولين:

§        ايجاد معابر ايمن براي افراد سواره،

§        ايجاد معابر ايمن براي عابران پياده،

ج) ايجاد امنيت در مقابل فاجعه:

§        ايجاد سيستم مديريت بحران ناشي از بلاياي طبيعي و حوادث غيرمترقبه، شامل برنامه‌هاي ذيربط در مراحل چهارگانه مديريت بحران: پيش‌گيري، آمادگي، مقابله و بازسازي،

§        ايجاد پناهگاه،

§        ايجاد واحدها و نهادهاي امدادرساني.

د) تأمين تأسيسات بهداشتي و درماني در دسترس همه و در فواصل مناسب :

§        ايجاد مراكز مراقبت بهداشتي در نقاط گوناگون شهر،

§        ايجاد مراكز درماني در نقاط گوناگون شهر،

§        انجام اقدامات لازم براي تأمين بهداشت محيط زيست شهري.

ه) تأمين نيازهاي اساسي انسان شامل آب، انرژي، مسكن و مواد غذايي:

§        تأمين شبكه آبرساني،

§        تأمين شبكه برق‌رساني،

§        تأمين شبكه سوخت‌رساني،

§        تأمين مسكن مناسب،

§        تأمين مواد غذايي، سبزيجات و ميوه‌جات،

§        احداث معابر جاده‌اي ايمن براي وسايط نقليه شخصي،

§        احداث معابر و ايجاد شبكه حمل و نقل عمومي ايمن،

§        احداث معابر ايمن براي عابرين پياده،

§        احداث معابر ايمن براي دوچرخه‌سواران،

§        ايجاد شبكه‌هاي ارتباطي مخابراتي.

همچنين مشكلات ايمني شهر تهران بايد به صورت منطقه‌اي ديده شود و توصيه مي‌شود در ساخت و سازهاي شهري نيز مقوله سلامت زيستي و جسمي و رواني و اجتماعي با همديگر در نظر گرفته شود. بنابراين تعامل عوامل فرهنگي و اجتماعي با مديريت ايمني در سطح شهرها نيز بايد با ديدگاه وسيعي در نظر گرفته شود. در اين بين بهتر است سرمشق توسعه پايدار براي ارتقاي پايداري شهر با توجه ويژه به توسعه انساني مد نظر قرار گيرد. در يك كلام مي‌توان گفت كه اين امر پيش از هر چيز در گرو دگرگون شدن نگرش مجموعه مديريت شهر و تمام نهادها و سازمان‌هاي دولتي و خصوصي و شهروندان مي‌باشد. تحولي كه خود در چهارچوب‌هاي فرهنگي و اجتماعي متعددي قابل توصيف است، از جمله: توانمند سازي نهادهاي مديريت شهري در راستاي ارتقاي ايمني، تثبيت شيوه‌هاي مديريت ايمني مشاركتي، مسؤوليت‌پذيري و پاسخگو بودن مديران در قبال شهروندان، روانسازي امور و افزايش بهره‌وري در راستاي ارتقاي ايمني شهري، تحقق واقعي توسعه پايدار با توجه به مسايل ايمني در شهر و ... اينها تنها بخشي از رويكردهايي است كه براي ايجاد تحول فرهنگي اجتماعي در زمينه مديريت ايمني شهر تهران پيش روي ما قرار دارد. در اين بين البته شايد مهمترين مقوله اصل اساسي و پذيرفته شده در مديريت شهري امروز جهان يعني اصل مشاركت شهروندان در اداره شهر است.

مهم‌ترين راه‌‍حل‌ كاهش آسيب‌پذيري و ايمن‌سازي شهرها در برابر بلاياي طبيعي ايجاد ستادهاي مديريت بحران شهري و سازماندهي و هماهنگي سازمانهاي مسؤول امور مديريت بحران شهر مي‌باشد كه نمونه اي از ساختارهاي مديريت بحران در سطوح ملي، استاني، شهرستاني و شهري در زير ارايه شده است. بديهي است در اجراي سياست‌هاي ايمن‌سازي شهرها، مردم، مديران شهري و مسؤولان دولتي نيز بايد مشاركت و تعهد كافي و دانش بالايي داشته باشند كه اين امر در ساختارهاي سازماني مديريت بحران شهر تهران  جهت پيشگيري و ايمن‌سازي آن در برابر حوادث و سوانح غيرمترقبه در نظر گرفته شده است.

در سطح كشور ستاد حوادث غير مترقبه وزارت كشور به عنوان رياست بخشي از قوه مجريه هماهنگي بين بخشي در امور اجرايي مديريت بحران را به انجام مي رساند. در سطح شهرستانها و شهرها نيز مديريت بحران ناشي از بلاياي طبيعي به صورت برنامه ريزي شده انجام خواهد شد.

ستاد مديريت بحران شهر تهران توسط شهرداري تهران جهت هماهنگي امور مربوط به مراحل مختلف مديريت بحران (پيشگيري و كاهش اثرات – آمادگي – مقابله- بازسازي) مربوط به شهر تهران تأسيس مي‌شود و كليه دستگاههاي اجرايي و سازمان‌هاي مستقر در شهر تهران موظف به هماهنگ نمودن امور ذكرشده با اين ستاد و تبعيت از سياستهاي آن مي‌باشند. ستاد مديريت بحران شهر تهران موظف به تبعيت از سياست‌هاي كلان كميته ملي كاهش اثرات بلاياي طبيعي و ستاد حوادث غيرمترقبه كشور است. جنبه‌هاي مختلف مقابله با بحران در شهر تهران در حال حاضر به امور بيست‌وچهارگانه طبقه‌بندي شده‌اند. امور بيست‌وچهارگانه پيش‌بيني شده به همراه سازمان‌هاي مسؤول در جدول آخر مقاله آمده است. براي هر يك از امور بيست‌وچهارگانه علاوه بر سازمان مسئول، سازمان‌هاي همكار و سازمان‌هاي پشتيبان نيز معرفي شده‌اند كه موظفند در هنگام مقابله با بحران شهر تهران طبق هماهنگي قبلي با بالاترين مقام دستگاه اجرايي بر اساس دستورات سازمان مسئول عمل كنند. در مواقعي كه مديريت هريك از امور بيست‌وچهارگانه توسط سازمان مسئول مربوطه مقدور نباشد، سازماني به عنوان سازمان‌ جانشين تعيين شده است كه كليه وظايف سازمان مسئول را در شرايط مذكور انجام مي‌دهد.

در وضعيت‌هاي بحراني، ستاد مديريت بحران شهر تهران به فرماندهي شهردار تهران جهت مديريت مقابله با بحران مربوط به شهر تهران تشكيل مي‌گردد و كاركنان مركز مديريت بحران شهر تهران كارشناسان آن را تشكيل مي‌دهند. مسئولان بخش‌هاي سامانه فرماندهي حادثه (برنامه‌ريزي، عمليات،  پشتيباني و مالي- اداري) به پيشنهاد ستاد مديريت بحران شهر تهران و تصويب فرماندهي ستاد منصوب مي‌شوند.

هرگاه به دليل شدت بحران و يا هر دليل ديگر، ستاد مديريت بحران شهر تهران نتواند به وظايف خود عمل كند، ستاد حوادث غيرمترقبه كشور رأساً وارد عمل خواهدشد.

مركز مديريت‌ بحران‌ شهر تهران‌ جايگاه‌ اصلي‌ تمركز فعاليتهاي‌ مديريت‌ بحران ‌شهر تهران‌ است‌ كه‌ مراحل مختلف بحران شامل آمادگي، پيشگيري و كاهش اثرات، مقابله و هماهنگي بازسازي را در بر مي‌گيرد. اين مركز از حوزه رياست  و معاونتهاي چهارگانه تشكيل شده است.

در شرايط  غير بحراني وظيفه اين مركز ايجاد هماهنگي لازم در تدوين برنامه‌هاي مقابله‌، اجراي برنامه‌هاي پيشگيري و كاهش اثرات و هماهنگي در اجراي برنامه هاي مقابله و بازسازي است.

در نمودارهاي 1 و2 وضعيت ستاد مديريت بحران شهر تهران در شرايط عادي و هنگام وقوع حادثه نشان داده شده است.

همچنين ستادهاي مديريت بحران در 21 منطقه شهرداري تهران و تمامي نواحي اين مناطق تشكيل شده و به عنوان بازوي ستاد اصلي مديريت بحران شهر تهران به فعاليت مشغولند.

در آخر به طرح ايجاد ستادهاي مديريت بحران در اماكن عمده و مهم شهر تهران اشاره مي كنيم كه توسط مركز مديريت بحران و ستادهاي مديريت بحران مناطق شهر تهران در حال پيگيري است و تا كنون در چندين مكان عمده از جمله شهرك اميد درمنطقه 4 اجرا گرديده است.