تعيين ارزش وزني تعدادي از معيارهاي تصميم گيري جهت ارزيابي اثرات زيست محيطي طراحي و نصب موانع زيست محيطي ضد صدا در بزرگراههاي شهر تهران در چهارچوب مدل تحليل سلسله مراتبي(AHP)

دكتر پروين نصيري

دانشكده بهداشت دانشگاه علوم پزشكي تهران

چكيده

هدف از اين پژوهش تعيين ارزش وزني تعدادي از معيارهاي تصميم گيري جهت ارزيابي اثرات زيست محيطي صراحي و نصب موانع زيست محيطي ضد صدا در بزرگراههاي تهران در چهارچوب مدل تحليل سلسله مراتبي بوده است. در نخستين مرحله چهار معيار تصميم گيري عبارت از جنبه فيزيولوژيكي- رواني تر از صداي پيش بيني شده، جنبه هزينه هاي اجرايي طراحي و نصب موانع زيست محيطي ضد صدا، جنبه زيبا شناختي- رواني و جنبه درجه احتمال دسترسي به تراز صداي پيش بيني شده كاهش يافته توسط موانع زيست محيطي ضد صدا. در مرحله دوم به منظور آزمون رواني و صحت معيارهاي اتخاذ شده، 17 كارشناس خبره در زمينه ارزيابي اثرات زيست محيطي بر اساس طيف ليكرت مورد نظر سنجي قرار گرفتند. پس از كسب اجماع نظر كارشناسان خبره مبني بر مساعد بودن معيارهاي تصميم گيري اتخاذ شده، ارزشگذاري معيارهاي مورد نظر بر اساس مدل تحليل سلسله مراتبي توسط همان كارشناسان صورت پذيرفت. بر اساس نتايج حاصله از نظر سنجي، معيار احتمالي دسترسي به تراز صداي پيش بيني شده بيشترين وزن(395/0) را به خود اختصاص داده و مابقي معيارها به ترتيب معيار جنبه فيزيولوژيكي- رواني تراز صداي پيش بيني شده(357/0) ، هزينه هاي اجرائي طراحي و نصب موانع زيست محيطي ضد صدا(139/0) و جنبه زيبايي شناختي- رواني(109/0) در رده هاي بعدي قرار مي گيرند.

ضرورت كنترل آلودگي در ساختمان و محيط زيست

محيط زيست مجموعه اي بسيار عظيم و پيچيده اي از عوامل گوناگوني است كه بر اثر روند يك روند تكامل تدريجي موجودات زنده و اجزاء زنده سطح زمين بوجود آمده است.

بسياري از عوامل آلوده كننده محيط زيست به گونه اي مي باشند كه عوارض آن در ابتدا به روشني احساس و مشاهده نمي گردد. در محسط هاي شهري و پرجمعيت نوفه(صداي ناهنجار) به حدي است كه عوارض رواني و بيماريهاي مختلفي را موجب مي گردد.

امروزه كمتر تكنولوژي را مي توان يافت كه عاري از آلودگي باشد، توسعه مراكز صنعتي و به تبع آن توسعه شهرها، توسعه صنعت ساختمان سازي ، اختراع اتومبيل ، توسعه راهها... و غيره عواملي هستند كه سبب شده اند كه آلودگي صدا(نوفه) به عنوان موضوعي زيست محيطي در بين انواع آلودگي هاي محيط زيست انسان، جايگاه ويژه اي يابد.

در دنياي امروز منابع آزاردهنده صدا در محيط اكثرا" منابع ساخت بيشتر بوده و امواج منتشره از آن هر يك به نوعي در محيط داخل و محيط بيرون سبب آزار افراد جامعه مي شود. با وجودي كه نوفه در محيط كار مدت زمان طولاني است كه به عنوان يك مشكل در كشورهاي پيشرفته صنعتي و در حال توسعه شناخته شده است و يك ياز جدي ترين مخاطرات محسوب مي شود ولي امروزه نوفه تنها به صداي صنعتي و محيط كار محدود نمي شود زيرا علاوه  و بر آن مهمترين منابع آلوده ساز صوتي در محيط زيست و جامعه انواع وسايل حمل و نقل است كه بطور اصولي محل هاي عبور و مرور آنها مثل بزرگراهها، خيابانها، فرودگاهها و مناطق حساس صوتي (مسكوني، بيمارستانها، مكانهاي آموزشي...) را تحت تاثير قرار مي دهد.

نوفه از جمله عواملي است كه جزء استرس هاي زيست محيطي منظور مي شود ولي به علت عدم ايجاد مخاطرات، صدمات و عوارض بهداشتي سريع از اولويت پاييني برخوردار است.

عوارض و صدمات ناشي از مواجهه با نوفه را مي توان به صورت زير خلاصه كرد:

-         كري و ناراحتي هاي مربوط به حس شنوايي كه مراحل مختلف آن در نتيجه مواجهه طولاني و حتي

-         كوتاه مدت با صداي ناهنجار و آزاردهنده به وجود مي آيند

-         اثرات ذهني رواني، خستگي، كاهش راندمان كار

-         اخلال در تمركز حواس و كاركردن

-         برهم زدن خواب

-         اخلال در مكالمه و صحبت و شنيدن پيام هاي هسدار دهنده كه مي تواند منجر به حادثه شود.

عوارض جسمي و ذهني ناشي از نوفه تنها به موارد بالا محدود نمي شود بلكه در اين تحقيقات مفصلي هر ساله صورت مي گيرد كه نتايج آن در دسترس مي باشد.

بررسي هاي انجام شده نشان داده است كه مطالعات زيست محيطي نوفه در كشورها ايران اندك و پراكنده بوده است.

مهمترين آن به جدول سال 1356 باز مي گردد كه صدا در محيط شهري در بخشي از مناطق تهران توسط سازمان حفاظت محيط زيست انجام شده است. متعاقبا"در سال 1362 بررسي چند مورد محدود در خصوص صداي ترافيك شهر تهران توسط مركز تحقيقات ساختمان و مسكن در مسيرهاي مشخصي انجام گرفته است. عليرغم مطالعات محدود در زمينه آلودگي صدا در ايران، در ساير كشورهاي دنيا يكي از موضوعات مهم تحقيقاتي از جنبه هاي گوناگون تخصصي به شمار مي رود ،‌ به طوريكه نتيجه اين تحقيقات مستمر معمولا" منجر به كاهش تراز فشار صوت مجاز از سوي مراجع ملي و بين المللي مي گردد.

اولين گزارشات در زمينه بررسي نوفه در دنيا به سال 1924 الي 1928 ميلادي باز مي گردد. بعد از انتشار نتايج اين بررسي در سال 1929 ميلادي در شهر نيويورك ، كميسيون كاهش صدا تشكيل گرديد كه تا امروز نيز فعال است.

مروري بر تحقيقات انجام شده

به منظور بررسي وضعيت شهر تهران از نظر ميزان آلودگي صدا (نوفه) و همچنين شناسايي منايع مولد صدا ، وضعيت فعاليت هاي صنعتي كه به نحوي نوفه محيط را افزايش مي دهند ، وضعيت تردد وسايل حمل و نقل شهري ،‌صدا در مناطق اطراف فرودگاه تهران و همچنين در مناطق مسكوني اطراف خطوط راه آهن مطالعه جامعي از يال 1373 آغاز شد و مراحل مختلف بررسي به ترتيب در مدت زمان هاي معين و گاه به طور ميداني (Field Study) و مطالعه نظري انجام گرفت و نتايج هر يك از مراحل مشروع و جامع در دسترس است.

همزمان با اندازه گيري صدا در مناطق تحت بررسي ، با بيش از 1000 نفر از شهروندان كه در مناطق حساس صوتي اطراف محل هاي بررسي در حال زندگي و يا مشغول به كارند توسط پرسشنامه استاندارد شده اي مصاحبه به عمل آمده تا اثرات احتمالي صدا بر انها مورد مطالعه قرار گيرد ، از نتايج حاصل از پژوهش مي توان به موارد زير اشاره داشت.

اكثريت افراد مورد مصاحبه – نوفه شهري را مزاحم و آزاردهنده دانسته اند. منبع اصلي آزار دهنده صدا ، صداي ترافيك بوده است. علاوه بر آلودگي صداي ترافيك احساس آزار از صداي ساير منابع مانند كارگاههاي مزاحم ، عمليات حفاري ، شهرسازي و ساختمان سازي به عنوان منابع ثانويه نوفه شهري قابل توجه است.

از نتايج جالب توجه آمادگي تعدادي از افراد مصاحبه شونده براي همكاري مالي جهت برنامه هاي كنترل و كاهش صداي آزار دهنده شهري است.

در مناطق مسكوني اطراف فرودگاه مهرآباد نتايج جالبي به دست آمده است. هر چند افزايش فاصله از منبع صوتي سبب كاهش انتشار نوفه مي شود ولي در اطراف فرودگاه دخالت دادن اين عامل به تنهايي و بدون در نظر گرفتن ساير عوامل نتيجه درستي نمي دهد. نواحي موازي با باند فرودگاه مانند كوي اكباتان يا بيمه با وجودي كه در مقايسه با تهرانسر از بعد مسافت كمتري برخوردارند ليكن صدا در اين نواحي كمتر است. دليل آنرا مي توان اين طور توجيه كرد كه عمليات نشست و برخواست هواپيما عمدتا" در سطح زمين انجام مي گيرد ولي در تهرانسر با وجود بعد مسافت به علت اوج هواپيما و دور زدن هواپيما برفراز اين منطقه نوفه هواپيما بسيار شديد است. نتايج استخراج شده از پرسشنامه ها نشان مي دهد كه تعداد موارد وجود اخلال در خواب ، لرزش واحدهاي مسكوني ، اخلال در مكالمات ، تمركز حواص ، مطالعه و ساير اثرات ذهني ارتباط معني داري با ميزان صداي محيط دارد – به طوريكه با افزايش شاخص Noise Exposure Forecast . NEF در مناطق مسكوني اطراف فرودگاه تعداد ، پاسخ هاي مثبت به موارد آزارهاي صوتي در آن منطقه افزايش را نشان مي دهد.

خطوط تردد در قطارها همگي از ايستگاه مركزي راه آهن در منطقه 6 شهرداري شروع شده و در طي مسير خود از مناطق 16 ، 17 و 18 شهرداري عبور مي كنند ، عبور قطارهاي باري صداي بيشتري نسبت به عبور قطارهاي مسافري ايجاد مي نمايد و ميزان صداي منتشره از قطارها هنگام عبور از مقابل مناطق مسكوني به dBA105 نيز مي رسد. در نتيجه آزار و ازيت ناشي از مقادير مختلف صداي قطارهاي مسافري حائز اهميت است. با توجه به اينكه اكثريت ساكنين مناطق اطراف خطوط را افرادي تشكيل مي دهند كه در محيط كارشان نيز مواجهه با نوفه صنعتي هستند ، لذا مواجهه دائم آنها با صداي آزار دهنده خطرناك است. يكي از نتايج مصاحبه با ساكنين حاكل از آن است كه خريد و فروش منازل در مناطق تحت بررسي به دليل عبور قطار و ايجاد آلودگي صوتي از رونق كمي برخوردار استن. مشاهده نشان داده است كه 75 درصد فواصل محل سكونت پرسش شوندگان تا خطوط راه آهن كمتر از 30 متر است.

نتيجه گيري و پيشنهادات

آلودگي هاي زيست محيطي در سه دهه گذشته مورد توجه جهانيان قرار گرفته است و در ايران نيز بيش از دو دهه است كه در مورد آلاينده هاي آب ، خاك و هوا مطالعاتي انجام شده است وليكن در مورد صدا غير از جنبه هاي صنعتي آن مطالعات مستمر و پيوسته اي صورت پذيرفته است.

رشد سريع جمعيت در سراسر كشور و به خصوص در تهران يكي از دلايل افزايش نوفه مي باشد كه همراه با مشكلات ناشي از توسعه شدت بيشتري يافته است. متاسفانه غير از دو مورد هيچ قانون و مقررات مدون و مصوبي در زمينه كاهش و كنترل صداي محيط زيست در ايران موجود نيست. قديمي ترين مرجع ، قانون حفاظت و بهسازي محيط زيست مصوب خرداد ماه 1353 مي باشد كه فقط در دو ماده آن: ماده 6 و 10 به جلوگيري از انتسار صداي زيان آور و ممنوعيت مربوطه اشاره شده است. در سال 1372 نيز سازمان حفاظت محيط زيست آيين نامه اي را جهت جلوگيري از آلودگي صوتي تدوين كرده كه هنوز تصويب نهايي نرسيده است. در اين ميان اداره كل بهداشت محيط و حرفه اي وزارت بهداشت و درمان اقدام به تعيين مقادير مجاز نوفه در محيط هاي كار صنعتي و كارگاهي نموده است. همچنين مركز تحقيقات ساختمان و مسكن وابسته مسكن و شهرسازي در سال هاي اخير تلاشهاي قابل توجهي را جهت تدوين مقررات كنترل صدا در ساختمان و فضاهاي ساختماني انجام داده است.

متاسفانه دور نماي آلودگي صدا (نوفه) در كشور ما ناخوشايند است زيرا اولا" كليه مطالعات انجام شده از حنبه هاي مختلف بيشتر در شهر تهران انجام شده و تحقيقات سازمان يافته اي در شهر هاي پر چمعيت كشور انجام نگرفته است. مطالعات پراكنده حكايت از گسترش آلودگي صوتي در ساير شهر هاي ايران نيز دارد. از اين رو در برنامه ريزي هاي كلان زيست محيطي لازم است موضوع كاهش صدا از منابع مختلف به طور جدي مورد توجه قرار گيرد. ارائه برنامه هاي آموزشي و آگاهي دهنده به كليه اقشار جامعه به منظور آگاهي از اثرات سوء بهداشتي منجر به همكاراي انها خواهد شد.

در كليه برنامه هاي كلان توسعه اعم از شهرك سازي ، ساختمان سازي ، احداث مترو ، احداث فرودگاه  ، احداث بزرگراه ها ، صنايع مختلف ، خطوط راه آهن و غيره ، پيش بيني آلودگي صوتي و اثر بر بهداشت شهروندان در نظر گرفته شود.

چون موثرترين راه مقابله ، برنامه ريزي در كاهش آن قبل از احداث و بهره برداي از هر برنامه توسعه مي باشد. ارزيابي زيست محيطي صدا Environmental Noise Impact Assessment به عنوان يك امر الزامي در اين پروژه ها مد نظر باشد. اعمال ضوابط و روش هاي كنترل صدا به هنگام ساختمانسازي به خصوص محل هاي مسكوني اجتماعي و همچنين رعايت فواصل لازم از حاشيه بزرگراه ها و مسير قطارها به هنگام احداث مجتع هاي ساختماني و ممنوعيت احداث واحدهاي مسكوني و ساير واحدهاي حساس صوتي در حريم بزرگراه ها ، فرودگاه ها ،و مسير عبور قطارها به طور جدي بايد دنبال شود. همكاري بين بخشي جهت جلوگيري از گسترش بيش از پيش آلودگي صدا لازم است و اگر در زمينه ضوابط و دستورالعمل كمبودي موجود است ، بهتر است كارشناسان و دست اندركاران با اقدامات برنامه ريزي شده به رفع نقايص بپردازند.

منابع و مآخد:

1-     نصيري ، پ ، عباسپور ، م 760-1374 ، طرح جامع بررسي آلدوگي صدا ، سازمان حفاظت محيط زيست ، جلد زيست ، جلد 1-6 .

2-   هادي نيا ، ح . م . 1374 ، بررسي آلدوگي صوتي فرودگاه مهر آباد و مناطق مجاور آن ، پايان نامه كارشناسي ارشد مديريت محيط زيست ، دانشگاه آزاد اسلامي

3-   فتح الهي اقدام ، م . ص ، 1376 ، بررسي صدا ناشي از حركت قطارها در شهر تهران ، پايان نامه كارشناسي ارشد مديريت محيط زيست ، دانشگاه آزاد اسلامي.