اصولا محيط شهري متشكل از پديده هاي انسان ساخت مي باشدكه از ابعاد گوناگون مسكوني، رفاهي، تجاري، صنعتي، آموزشي، درماني، ارتباطي وغيرو برخوردار است. شرط حيات اجتماعي انسان در شهر بر سه عامل اساسي تامين منابع، تامين رفاه و تعيين فعاليت  استوار است كه اين  عوامل در ارتباط يكديگر بوده و لازم و ملزوم يكديگرند.  اصل اول در حفاظت ، بهبود وبهسازي محيط زيست شهري برقراري تعادل بين عوامل تشكيل دهنده آن است. ضرورت تعادل در اين است كه عوامل تشكيل دهنده آن از نظر كمي و كيفي و ارتباطي در شرايط مناسبي قرار گرفته باشند. هرگونه تغيير كمي  يا كيفي نامناسب در هر يك از عوامل  فوق بدون شك باعث تغيير در ساير عوامل ميگردد. آنچه كه موجبات عدم تعادل محيط زيست شهري را فراهم  و يا آن را تهديد مي كند به طور كلي در قالب آشفتگي در محيط، تخريب و يا آلودگي  هاي زيست محيطي ظاهر شده كه به سه دسته فيزيكي ، شيميائي و بيولوژيگي تقسيم مي شوند كه امروزه بنام معضلات زيست محيطي تلقي و از ويژگي فوق العاده اي برخوردارند.  منشا بي نظمي ها،  تخريب و آلودگي هاي شهري در اتخاذ  سياست هاس نادرست ، تصويب  برنامه هاي ضعيف  و اجراي پروژه ها و فعاليت هاي غلط شهري است. لذا  سر نوشت شهروندان هرشهري به وضعيت فعلي و آينده شهرو به ماهيت و چگونگي اجراي پروژه هاي مرتبط با شهر بستگي دارد .  در اين راستا اكولوژي شهري كه  بخشي از اكولوژي انساني است،  محيط زيست شهري انسان را در رابطه با شكل زندگي گروه هاي انساني مورد مطالعه قرار مي دهد كه در اين رهگذر نقش ارزيابي اثرات زيست محيطي در نيل به يك توسعه پايدار حائز اهميت است.

تهران و معضلات زيست محيطي

    قاره آسيا بعنوان كهن ترين كانون تمدن بشري بيشترين شهرهاي بزرگ يعني 13 كلان شهر از 23 كلان شهر دنيا را به خود اختصاص داده است. اين شهرها غالبا بصورت اردوگاههاي بزرگ، بدون دارا بودن تسهيلات لازم شهري و مملو از مسايل زيست محيطي خودنمائي وروز به روز بر چهره عبوس اين شهرها چين وچروك هاي غير طبيعي افزوده مي شود. وضعيت زمان حال اين گونه شهرها گوياي وضعيت زمان آينده آنان است. نمونه بارز اين وضعيت را مي توان در روند زيست محيطي تهران جستجو نمود.  با گذشت زمان برخلاف  پايتخت هاي كشور هاي توسعه يافته در تهران كيفيت زيست ورفاه روند نزولي به خود مي گيرد.

 تهران با دارابودن حدود 700 كيلومتر مربع مساحت وحدود يك هفتم جمعيت كشور در مجموعه اي از  36 شهرداري و 12 فرمانداري مدتهاست با معضلات زيست محيطي عديده اي مواجه است. زندگي اجتماعي مردم تهران توام با رشد كيفي زيست محيطي نيست بلكه  با تخريب و آلودگي هاي زيست محيطي غير قابل جبران همراه است. افزايش روز افزون جمعيت، گسترش بي رويه شهر، ظهور شهركهاي اقماري، ظهور شركهاي صنعتي،  وجود اماكن نظامي، استمرار ساخت و ساز هاي بي رويه، عدم رعايت اصول در حريم رفت وآمد و در عرض معابر، افزايش جرم و رفتار هاي خشن شهري،  نگراني عمومي از تصرف روز افزون اراضي شهري، پارك ملي و فضاي هاي سبز، افزايش  ميزان آلودگي آبهاي زيرزميني ، افزايش آلودگيهاي ناشي از پراكندگي زباله شهري ،  عدم تمشيت زباله هاي بيمارستاني، آلودگي هوا، گره كور ترافيك ، عدم رعايت الكوي مصرف و افزايش مصرف آب و برق و  گاز،   تخريب اراضي كشاورزي و باغات وكاهش فضاي سبز نمونه ها باز معضلات زيست محيطي تهران است.

   در اين راستا به موازات افزايش درآمد شهري، مردم به تهران مهاجرت ميكنند . بسياري از افراد  ساعات و نيروي كار اضافي خود را براي شغل دوم اختصاص مي دهند. بخش مركزي شهر تهران كه در واقع بايد نماد و بيانگر خصيصه هاي اجتماعي، تاريخي، اقتصادي وفرهنگي ملت باشد امروزه شخصيت، اعتبار و نماد بي نظمي بخود كرفته است كه نقش تجاري، اداري، دولتي، مالي، صنعتي، فرهنگي ، توريستي، عتيقه فروشي، عمده فروشي و خرده فروشي را تحت الشعاع خود قرار داده است. به دليل عدم يكساني  قيمت اجناس در سطح شهر و تراكم فعاليت هاي تجاري در مركز شهر، روزانه جماعات كثيري رااز اطراف  به مناطق مركزي مي كشاند كه استمرار چنين حركتي در سه دهه اخير كاهش و اعتبار و حتي ويراني فيزيكي و تجاري اين مناطق را فراهم آورده است.  عابرين ، ساكنين، كتابخانه ها و مدارس اين مناطق از شلوغي و آلودگيهاي محيطي رنج مي برند. وجود دهها هزار پوستر و آگهي هاي تبليغاتي و جراغ هاي نئون نماد فرهنگي مردم را به آلودگي كشانده است.  در حالي كه در اغلب شهرهاي بزرگ مردم از آپارتمانهاي پرتراكم به واحدهاي مسكوني مستقل پناه مي برند امروزه در تهران عكس جريان صورت مي پذيرد يعني شرايط طوري فراهم گرديده است كه مردم ناچارا به آپارتمان نشيني رو آورده اند. لذا اقتصاد محيط زيست تهران حكايت از  ميليارد ها ريال خسارات مالي سالانه ناشي از بي نظمي ها ، آلودگي ها و تخريب هاي زيست محيطي شهري تهران را دارد.  شايد بتوان اشاره كرد كه مهم ترين علل ناپايداري شهر تهران را در اقتصاد سياسي نادرست ودرساختار كلان و در هم ريخته ساخت وساز جستجو نمود. شهر تهران بيش از 20 درصد توليد ناخالص داخلي كشور را به خود اختصاص داده است ليكن متاسفانه پيوسته  با كاهش ارائه خدمات لازم شهري مواجه است.  حدود 140 ميليون متر مربع يعني حدود 70 درصد مساحت سازه هاي شهرتهران فرسوده و بالاي 20 سال عمر داردكه نيازمند بازسازي است. 2/72 درصد آلودگي هواي تهران ناشي از وسايل نقليه موتوري است. روزانه بيش از 3500 تن منواكسيد كربن ، 320 تن هيدروكربن ، 285 تن اكسيدهاي نيتروژن، 45تن اكسيدهاي گوگرد و 2 تن سرب وارد هواي تهران ميشود.  از 16 ميليون سفرهاي هاي درون شهري تهران حدود 12 ميليون با وسائل نقليه موتوري انجام ميشود. شبكه معابر شهر تهران به دليل بافت سنتي خود پاسخ گوي تقاضاي سفر موجود نيست. بيش از نيمي از  انواع وسائل نقليه كشور درتهران شماره گذاري مي شود.

ارزيابي اثرات زيست محيطي در تراكم وبلند مربته سازي

      مولفه هاي متداول در ارزيابي اقتصادي يك پروژه تراكم و بلند مرتبه سازي در تهران شامل هزينه هاو درآمدها، مدت زمان بازگشت سرمايه، قيمت ساختمان ونرخ بازده داخلي سرمايه مي باشند ليكن در اين بررسي ها نقش محيط زيست چندان برجسته نبوده است. درارزيابي اثرات زيست محيطي تراكم وبلند مرتبه سازي ضمن توجه به تعادل اقتصادي توجه به تعادل اجتماعي وزيست محيطي آن نيزحايز اهميت است. در اين رابطه  استفاده بهينه از ارتفاع درقالب اجراي طرحهاو پروژه هاي تراكم وبلند مرتبه سازي مي تواند  در جهت رشد اجتماعي ، اقتصادي  وزيست محيطي شهر موثر و براي رفاه شهروندان تاثير گذار خوبي باشد. اشاره به اين نكته ضروري است كه همچون ساير پروژه هاي توسعه، پروژه ها ي تراكم وبلند مرتبه سازي به نحوي با اثرات منفي زيست محيطي نيز  همراه خواهند بود كه اگر قبل از اجرا با ملاحظات زيست محيطي ادغام گردند نه تنها موفق به حذف يا كاهش اثرات سو مي شوند بلكه با   افزايش اثرات مثبت موجبات تسريع در توسعه پايدار شهري را فراهم مينمايند. امروزه تراكم و بلند مرتبه سازي و پروژه هاي مرتبط با آن در بسياري از كشور هاي پيشرفته ابزاري است كه با طراحي آگاهانه و خلاقانه از فضاهاي شهري براي رشد و تحول سازنده و پايدار جوامع شهري استفاده مي گردد. شايد اين تعريف در شهر تهران  به دلائل گوناگون ماهيت خودرا از دست داده است. مسئله تراكم و بلند مرتبه سازي درتهران با پيچيدگي خاص خودكه مدتهاست فكرو زمان  شهروندان ، برنامه ريزان ، سياست گزاران، تصميم گيران اقتصادي ، اجتماعي و دست اندركاران مديريت شهري را به خود مشغول نموده صرفا پيامدها و آثار منفي به دنبال داشته است و آثار مثبت آن بعضا از ذهن ها بدور مانده است. لذا منظور از ارزيابي اثرات زيست محيطي پروژه هاي شهري كسب اطمينان واعمال توجه لازم از كميت و كيفيت اثرات زيست محيطي بالقوه   تراكم و بلند مرتبه سازي است كه به طور كلي و به آساني در مقياس معمول مورد ارزيابي نيستند. در اين رابطه مولفه هائي نظير بررسي وضعيت محيط زيست موجود، بررسي گزينه هاي ممكن، شناسائي وپيش بيني و ارزيابي اثرات و ارائه روشهاي حذف يا كاهش اثرات سو و نهايتا ارائه روشهاي كنترل وپايش از جمله آنهاست. با بررسي ها بعمل آمده درتهران آثار مثبت ومنفي  مسئله تراكم و بلند مرتبه سازي در جدول ذيل خلاصه شده است.

تجزيه وتحليل مسائل

       تاريخچه  شكل گيري شهر تهران نشانگر روند رو به رشد تخريب و نابودي محيط زيست آن از قله هاي توچال تا دشت جنوبي و از سفره هاي زير زميني تا آتمسفر آن بوده است. تخريب باغات تاريخي و فضاي سبز، تخريب  اراضي كشاورزي، تجاوز به حريم رودخانه ها و ارتفاعات، افزايش آلودگي هاي صدا، هوا، آب و خاك،  افزايش ساخت و سازهاي هاي بي رويه واحدهاي توليدي و خدماتي، همه گير شدن الگوي انفرادي تردد و رشد سيستم ناقص حمل و نقل عمومي امان از تعادل و پايداري محيط زيست شهري تهران را گرفته است.  در حالي كه تضمين توسعه وپايداري كلان شهري چون تهران درخلال توازن زيست محيطي آن شكل مي گيرد. يكي از راههاي  اصلي نيل به توسعه پايدار انجام ارزيابي اثرات زيست محيطي از  سياست ها، برنامه هاو پروژه هاي توسعه قبل از اجرا و پياده كردن برنامه مديريت زيست محيطي در تمام مراحل اجرا و بهره برداريست .

    در ايران تاريخچه رابطه مديريت شهري و محيط زيست به سال 1328 شمسي برميگردد . به استناد تبصره 30 قانون بودجه سال 1328 كل كشور مراتب دقت ومراقبت كامل جهت حفظ بهداشت وآسايش شهروندان در ارتباط با ايجاد تاسيسات وغيرو الزامي شده است. از آن تاريخ به بعد روز به روز به الزامات قانوني در خصوص قوام بخشيدن به مديريت محيط زيست شهري از طريق مراجع ذيصلاح اضافه شده است.  در ماده  25 قانون نحوه جلوگيري از آلودگي هوا  چنين آمده است كه طرحهاي هادي، جامع و بهسازي شهرها بايد فصل جداگانه اي در خصوص مطالعات و بررسي مسائل زيست محيطي داشته باشند به گونه اي كه طراحي شهرها و شهركها و مجتمع هاي مسكوني از نظر فضاي سبز و باز ، هم جواري كاربري ها، شبكه معابر و حمل ونقل ، ضوابط تراكم ساختماني و غيره با معيار هاي زيست محيطي مورد تاييد سازمان حفاظت محيط زيست باشد. ليكن در عمل علاوه برآنكه توفيقي ايجاد نشده است بلكه روز به روز برميزان معضلات شهري افزوده گرديده است لذا به نظر مي رسد منشا بسياري از معضلات زيست محيطي شهر تهران درعدم توجه شوراي عالي مسكن، شهرسازي ومعماري   در تصميم گيري و عدم اجراي بايسته توسط شهرداري تهران است. با نگاهي به هدف از تاسيس شوراي مذكور كه واقع هماهنگ كننده برنامه هاي شهر سازي به منظور ايجاد محيط زيست بهتر براي مردم و هم چنين به منظور اعتلاي هنر معماري و رعايت سبك هاي مختلف با توجه به شرايط اقليمي و طرز زندگي و مقتضيات محلي مي باشد عليرغم تلاشهاي فراوان در تبين، ارائه طريق، تصويب معيارها و ضوابط  تراكم و بلند مرتبه سازي و نظارت، متاسفانه توفيق چنداني نداشته است. از سال 1370 همزمان با اجراي طرح ساماندهي تهران ، قطع كمكهاي دولت به شهرداري آغاز شد شهرداري تهران براي كسب درآمد،  فروش تراكم را بدون مطاله همه جانبه به عنوان گزينه برتر انتخاب و به اجرا گذاشت كه پس از طي يك دوره ده ساله چنين ارزيابي گرديد كه وضعيت مجموعه شهري تهران لزوم كاهش جمعيت را مي طلبد نه افزايش آن و فروش تراكم به عنوان اقدامي مخرب  اقتصادي وعامل بهم زننده تعادل و تناسب محيط زيست شهري بوده نه راهگشا مسكن براي گروه كم درآمدها و به مفهوم فروش حق مردم به گروهي خاص به شمار رفت. البته در اين جا اشاره به اين نكته ضروري است كه برنامه ريزي و اجراي طرحهاي توسعه شهري در تهران وساير شهرهاي ايران سابقه چنداني ندارد ضمن اينكه  چندان موثر نيز نبوده است. زيرا مشكلات نظام برنامه ريزي شهري از يك سو و محدوديت هاي منابع مالي، عدم مشاركت عمومي و نهاد هاي غير دولتي ، عدم توجه به مسائل زيست محيطي و عدم رغبت پاسخگوئي شهرداريها در قبال برخي ناهنجاريها از سوئي ديگر موجبات اين نارسائي را فراهم نموده اند. نوشدارو بعد از مرگ سهراب ، شوراي عالي شهرسازي در قبال حل مشكل تهران سياست تمركز زدائي، سياست توسعه ساير نقاط مستعد، ساماندهي محيط اطراف تهران از طريق توازن جمعيت و فعاليت ، هدايت وكنترل تحولات ، ساماندهي از طريق شبكه راهها وتاسيسات زيربنائي، اسنفاده از ظرفيت هاي زيست محيطي شهر تهران بهترين مولفه هاي نسخه درمان مي داند ليكن شهرداري تهران سمت وسوي ديگري  را دنبال مي نمايد. امروزه از ديد كارشناسان محيط زيست و مديريت شهري در برنامه ريزي استراتژيك پروژه هاي شهري سه عامل مهم تصميم گيري در مكان يابي مناسب ، برقراري بهينه سازي محيطي در انتخاب فرآيند و مدنظر قرار دادن ملاحظات زيست محيطي در كليه امور نقش اساسي دارند.  در ارتباط با تراكم و بلند مرتبه سازي، رعايت حريم بزرگراهها، رعايت حريم تاسيسات شهري، رعايت حريم گسلهاي زلزله، رعايت آثار و ابنيه تاريخي و بررسي هاي ظرفيت قابل تحمل محيط از جمله عوامل موثر در مكان يابي ساختمانهاي بلند به شمار مي آيند. هم چنين رعايت حدوخط تعادل در حداقل عرض معابر، فاصله دو ساختمان، ميزان فضاي باز و لفاف فضائي، حق اشعه زمستاني، نماسازي ، رعايت مشرفيت، توجه به تشكيل جزاير حرارتي و  آلودگيهاي زيست محيطي از جمله عوامل محيطي موثر در انتخاب ضوابط تراكم  وبلند مرتبه سازي است. لذا انجام ارزيابي اثرات زيست محيطي از  سياست ها، برنامه هاو پروژه هاي تراكم و بلند مرتبه سازي قبل از اجرا و پياده كردن برنامه مديريت زيست محيطي در تمام مراحل اجرا و بهره داري ناهمواريهاي را صاف  وراه نيل به شهر سبز را آسان مي سازد.   مهمترين بخش مديريت محيط زيست شهري در  مسئله تراكم و بلند مرتبه سازي را مي توان در موارد ي هم چون تعهد و خط مشي شفاف زيست محيطي ، برنامه ريزي لازم در جهت شناشائي جنبه هاي زيست محيطي، اجراي به موقع  ، ارزيابي و سنجش از عملكردها،  بازنگري و بهبود مستمر به امور جستجو نمود .

جمع بندي و پيشنهادات

     آنچه كه امروزه  زيبائي و زشتي پيكره تهران را  به نمايش گذاشته است نشات گرفته از سياست ها ، برنامه ها و اقداماتي مي باشد كه دست اندركاران طي دو سده اخير آگاهانه وناخود آگاه خواهان آن بوده و به منصه ظهور رسانده اند در اين رهگذر آنچه كه از اهميت ويژه اي برخوردار است در واقع ايمان به اين اصل است كه موضوع تراكم وبلند مربته سازي  بايد در چا رچوب  رعايت ملاحظات زيست محيطي  به همراه  ويژگيهاي كالبدي و معناي مشخص و متناسب با آن  در برخي مناطق  ترجبحا  در جنوب تهران به 

منظور ساماندهي و نوسازي شهر و صرفه جوئي در تغيير كاربري اراضي ، توزبع عادلانه ثروت ، متناسب با ظرفيت جمعيت پذيري هر منطقه و غيره  مورد توجه قرارگيرد. پيشنهادات ذيل راهگشاي مديريت محيط زيست شهري خواهند بود:

-          جهت نظارت برتوسعه موزون شهر فعال شدن شوراي گسترش شهر تهران و استقرار مديريت واحد شهري در تهران ضروري است.

-          تمشيت ساخت و ساز هاي درون شهري بايد با نگاه به اطراف تهران و به دور از تشنجات سياسي ساماندهي شود.

-     تصميم گيري بايد بر اساس نتايج مطالعات ارزيابي اثرات زيست محيطي هريك از پروژه هاي تراكم وبلند مرتبه سازي صورت پذيرد و برنامه ريزي استراتژيك جهت مقابله سيستماتيك با معضلات ، درك فرصتها، تخصيص منابع و دستيابي به نتايج مورد نظر ضروري است.

منابع و مآخذ:

-           شكوئي ، حسين، 1365    جغرافياي اجتماعي شهرها – اكولوژي اجتماعي شهر، جهاد دانشگاهي تهران.

-          سازمان حفاظت محيط زيست ، 1379، مجموعه قوانين ومقررات حفاظت محيط زيست ايران ، تهران

-          دبير خانه شوراي عالي شهر سازي و معماري1379  ، مقررات شهرسازي و معماري و طرحهاي توسعه و عمران ، تهران 

-          سازمان مديريت وبرنامه ريزي كشورو سازمان نقشه برداري كشور1380، اطلس ملي ايران محيط زيست جلد 6 ، 

-          رهبر، داود ، 1380    اثرات طرحهاي عمراني بر محيط زيست  مجله پيام آبادگران، تهران

-      سازمان حفاظت محيط زيست 1378، برنامه عزم ملي براي حفاظت از محيط زيست ، كميته ملي توسعه پايدار، تهران

-          شركت پردازش و برنامه ريزي شهري ، 1381، برنامه ريزي استراتژيك دركلان شهرها،   تهران

-          سعيد نيا ، سيد احمد، 1378،  كتاب سبز ، مركز مطالعات برنامه ريزي شهري، وزارت كشور، تهران.